Trong thực tế, khi thuê dịch vụ thám tử để xác minh thông tin cá nhân, điều tra doanh nghiệp, làm rõ dấu hiệu gian lận hoặc hỗ trợ giải quyết tranh chấp, nhiều khách hàng thường quan tâm đến câu hỏi: Tài liệu, hình ảnh, video, bản ghi âm hoặc báo cáo do thám tử thu thập có được Tòa án công nhận là chứng cứ hay không?
Câu trả lời là: Không phải mọi tài liệu do dịch vụ thám tử thu thập đều mặc nhiên có giá trị chứng cứ trong tố tụng. Giá trị của tài liệu phụ thuộc vào tính xác thực, nguồn gốc, nội dung, mối liên hệ với vụ việc và đặc biệt là điều kiện, trình tự thu thập theo quy định pháp luật áp dụng.
Vì vậy, khách hàng cần phân biệt rõ giữa tài liệu tham khảo để xác minh thông tin và chứng cứ có thể được sử dụng trong quá trình tố tụng.
1. Chứng cứ trong tố tụng được hiểu như thế nào?
Trong tố tụng dân sự, Điều 93 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định chứng cứ là những gì có thật, được đương sự và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác giao nộp, xuất trình cho Tòa án trong quá trình tố tụng hoặc do Tòa án thu thập theo trình tự, thủ tục luật định; đồng thời được sử dụng để xác định tình tiết khách quan của vụ án và đánh giá yêu cầu, phản đối của các bên.
Đối với tố tụng hình sự, Điều 86 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định, dùng làm căn cứ xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và những tình tiết có ý nghĩa giải quyết vụ án.
Như vậy, một tài liệu muốn có giá trị chứng cứ không chỉ cần có thật, mà còn phải đáp ứng những yêu cầu pháp lý liên quan. Việc một tài liệu tồn tại trên điện thoại, máy tính, camera hoặc trong hồ sơ của một đơn vị thám tử không đồng nghĩa với việc tài liệu đó đương nhiên được Tòa án chấp nhận.
2. Vì sao tài liệu do thám tử thu thập không mặc nhiên là chứng cứ?
Dịch vụ thám tử là hoạt động hỗ trợ xác minh thông tin theo yêu cầu của khách hàng. Trong khi đó, chứng cứ trong tố tụng phải được xem xét theo quy định của pháp luật tố tụng tương ứng.
Có thể hình dung một tài liệu cần được đánh giá qua nhiều câu hỏi:
- Tài liệu có phản ánh sự việc có thật hay không?
- Ai là người tạo lập hoặc cung cấp tài liệu?
- Tài liệu được thu thập từ đâu?
- Thời điểm, địa điểm thu thập có được xác định rõ không?
- Nội dung có bị chỉnh sửa, cắt ghép hoặc làm sai lệch không?
- Phương thức thu thập có hợp pháp không?
- Tài liệu có liên quan trực tiếp đến vấn đề cần chứng minh không?
- Có cần tài liệu bổ sung để kiểm chứng hay không?
Nếu không làm rõ được những yếu tố này, tài liệu có thể chỉ mang tính tham khảo hoặc bị đánh giá hạn chế về giá trị chứng minh.
Đặc biệt, trong tố tụng hình sự, Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định những gì có thật nhưng không được thu thập theo trình tự, thủ tục luật định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án hình sự.
3. Hình ảnh, video do thám tử thu thập có phải là chứng cứ?
Hình ảnh và video có thể là nguồn tài liệu quan trọng trong nhiều vụ việc. Tuy nhiên, để đánh giá giá trị chứng cứ, cần xem xét nguồn gốc, tính toàn vẹn, bối cảnh và phương thức thu thập.
Trong tố tụng dân sự, Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự liệt kê tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được và dữ liệu điện tử là một trong các nguồn chứng cứ. Điều 95 cũng quy định những điều kiện nhất định đối với tài liệu nghe được, nhìn được, trong đó có yêu cầu liên quan đến xuất xứ tài liệu khi xuất trình.
Ví dụ, một đoạn video được ghi tại địa điểm công cộng có thể giúp làm rõ thời gian, địa điểm hoặc một hoạt động cụ thể. Tuy nhiên, nếu video bị cắt ghép, không xác định được nguồn gốc, thiếu bối cảnh hoặc không chứng minh được người xuất hiện trong video là ai, thì giá trị chứng minh có thể bị hạn chế.
Một hình ảnh cũng không nên được diễn giải vượt quá những gì nó thực sự thể hiện. Chẳng hạn, hình ảnh hai người xuất hiện cùng nhau không tự động chứng minh bản chất của một mối quan hệ; hình ảnh một giao dịch không nhất thiết chứng minh toàn bộ nội dung thỏa thuận hoặc hành vi vi phạm.
4. Bản ghi âm, dữ liệu điện tử cần được xem xét thận trọng
Bản ghi âm, tin nhắn, email, dữ liệu điện thoại hoặc thông tin trên thiết bị điện tử có thể liên quan đến vụ việc. Tuy nhiên, việc đánh giá không chỉ dựa trên nội dung mà còn phụ thuộc vào cách thức tạo lập, lưu trữ, cung cấp và xác minh dữ liệu.
Đối với dữ liệu điện tử, các yếu tố như tính toàn vẹn, khả năng xác định nguồn tạo lập, thời điểm phát sinh và khả năng đối chiếu có thể có ý nghĩa quan trọng. Luật Giao dịch điện tử 2023 cũng quy định thông điệp dữ liệu không bị phủ nhận giá trị dùng làm chứng cứ chỉ vì đó là thông điệp dữ liệu; giá trị chứng cứ được xem xét dựa trên độ tin cậy của cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi, bảo đảm tính toàn vẹn và các yếu tố phù hợp khác.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa giá trị của dữ liệu điện tử nói chung và tính hợp pháp của việc thu thập dữ liệu cụ thể. Một dữ liệu có thể tồn tại nhưng việc có được dữ liệu đó bằng phương thức xâm nhập trái phép, đánh cắp tài khoản hoặc vi phạm quyền riêng tư có thể làm phát sinh rủi ro pháp lý.
5. Báo cáo của thám tử có phải là kết luận điều tra?
Báo cáo do đơn vị thám tử lập thường là tài liệu mô tả quá trình thực hiện dịch vụ, thông tin thu thập được, hình ảnh, video, kết quả khảo sát hoặc nhận định trong phạm vi công việc.
Tuy nhiên, báo cáo thám tử không đương nhiên có giá trị như kết luận điều tra của cơ quan tiến hành tố tụng. Đây là hai loại hoạt động có bản chất và thẩm quyền khác nhau.
Một báo cáo có thể giúp khách hàng:
- Hệ thống hóa thông tin ban đầu.
- Xác định những vấn đề cần tiếp tục kiểm tra.
- Đối chiếu với hồ sơ, chứng từ hoặc lời khai khác.
- Cung cấp thông tin tham khảo cho luật sư.
- Hỗ trợ doanh nghiệp rà soát rủi ro nội bộ.
Nhưng báo cáo không thể tự thay thế các hoạt động tố tụng, giám định, định giá, lấy lời khai hoặc thu thập chứng cứ theo thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng.
6. Thu thập tài liệu trái pháp luật có thể gây hậu quả gì?
Trong quá trình xác minh, một số khách hàng có thể yêu cầu những phương thức như truy cập tài khoản của người khác, đánh cắp mật khẩu, cài đặt phần mềm theo dõi, nghe lén, ghi âm trái phép hoặc thu thập dữ liệu cá nhân không được phép.
Đây là những vấn đề cần đặc biệt thận trọng. Việc một tài liệu có thể giúp làm rõ nghi ngờ không đồng nghĩa với việc mọi phương thức thu thập tài liệu đều được pháp luật cho phép.
Nếu tài liệu được thu thập bằng phương thức vi phạm pháp luật, khách hàng có thể đối mặt với rủi ro liên quan đến quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, bí mật kinh doanh, danh dự và các quyền lợi hợp pháp khác. Từ ngày 01/01/2026, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 có hiệu lực, tạo thêm cơ sở pháp lý cần lưu ý khi xử lý và sử dụng dữ liệu cá nhân.
Do đó, đơn vị thám tử chuyên nghiệp cần tư vấn rõ giới hạn công việc, không cam kết thực hiện những yêu cầu trái pháp luật chỉ để đáp ứng mong muốn của khách hàng.
7. Làm thế nào để tăng khả năng sử dụng tài liệu đúng quy định?
Nếu khách hàng dự định sử dụng tài liệu cho tranh chấp dân sự, lao động, kinh doanh thương mại hoặc vụ án hình sự, nên lưu ý một số vấn đề sau:
Xác định rõ mục đích sử dụng
Trước khi thu thập thông tin, cần xác định tài liệu phục vụ mục đích gì: xác minh nội bộ, thương lượng, khiếu nại, khởi kiện hay cung cấp cho cơ quan chức năng. Mục đích càng rõ thì phạm vi thu thập càng dễ được xác định phù hợp.
Bảo quản tài liệu gốc
Nên giữ lại tài liệu gốc, thiết bị lưu trữ, tệp dữ liệu ban đầu và thông tin liên quan đến thời điểm tạo lập. Không nên chỉ lưu một ảnh chụp màn hình hoặc bản sao đã qua nhiều lần chuyển tiếp nếu có thể bảo quản bản gốc.
Ghi nhận nguồn gốc và bối cảnh
Đối với hình ảnh, video, bản ghi âm hoặc dữ liệu điện tử, cần lưu ý thông tin về thời gian, địa điểm, người cung cấp, thiết bị hoặc phương thức tạo lập trong phạm vi có thể xác định hợp pháp.
Không chỉnh sửa, cắt ghép làm thay đổi nội dung
Việc chỉnh sửa để làm rõ hình ảnh hoặc chuyển đổi định dạng có thể khác với việc cắt ghép làm thay đổi bản chất sự việc. Cần bảo quản bản gốc và ghi nhận rõ nếu có thao tác kỹ thuật đối với tài liệu.
Tham khảo luật sư trước khi sử dụng trong tố tụng
Luật sư có thể hỗ trợ đánh giá tài liệu có liên quan đến vấn đề cần chứng minh hay không, có rủi ro về tính hợp pháp hay không và cần bổ sung nguồn chứng cứ nào. Trong tố tụng dân sự, việc đánh giá chứng cứ phải xem xét từng chứng cứ, mối liên hệ giữa các chứng cứ và giá trị pháp lý của chúng.
8. Lựa chọn đơn vị thám tử có trách nhiệm
Khi thuê dịch vụ thám tử, khách hàng nên ưu tiên đơn vị:
- Có thông tin liên hệ và địa chỉ rõ ràng.
- Tư vấn cụ thể về phạm vi công việc.
- Có hợp đồng và thỏa thuận bảo mật.
- Giải thích rõ phương thức thu thập thông tin.
- Không cam kết tài liệu chắc chắn được Tòa án chấp nhận.
- Không thực hiện các hành vi xâm nhập, nghe lén hoặc thu thập dữ liệu trái phép.
- Có báo cáo phân biệt giữa thông tin đã xác minh và nhận định tham khảo.
- Sẵn sàng khuyến nghị khách hàng tham khảo luật sư khi vụ việc có yếu tố pháp lý.
Một đơn vị chuyên nghiệp cần hiểu rằng giá trị của dịch vụ không chỉ nằm ở việc thu thập được bao nhiêu tài liệu, mà còn ở tính hợp pháp, độ tin cậy và khả năng sử dụng phù hợp của thông tin.
Kết luận
Không phải mọi tài liệu do dịch vụ thám tử thu thập đều mặc nhiên có giá trị chứng cứ trong tố tụng. Hình ảnh, video, bản ghi âm, dữ liệu điện tử hay báo cáo thám tử có thể là nguồn thông tin hữu ích, nhưng việc được Tòa án xem xét và đánh giá như chứng cứ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố pháp lý và thực tế.
Khách hàng nên xác định rõ mục đích sử dụng, lựa chọn phương thức thu thập hợp pháp, bảo quản tài liệu gốc và tham khảo luật sư nếu cần sử dụng tài liệu trong tranh chấp hoặc vụ án. Một đơn vị thám tử có trách nhiệm sẽ không chỉ chú trọng đến việc xác minh thông tin mà còn tôn trọng pháp luật, quyền riêng tư và quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.
